PRIKAZ KNJIGE RANKA MUNITIĆA: STRIP, DEVETA UMETNOST

ranko-munitic

 

Knjiga Strip, deveta umetnost, autora Ranka Munitića, objavljena je u sklopu edicije Signum, koju uređuje Rastko Ćirić. Knjigu je izdao Fakultet primenjenih umetnosti (FPU) u Beogradu, u oktobru 2006. godine. Ona je pomoćni udžbenik iz predmeta Ilustracija, na odseku Primenjena grafika, na FPU.

 

Knjiga je nastala na inicijativu Rastka Ćirića, sa ambicijom da dragocen a prilično nedostupan tekst Strip – deveta umetnost?, koji je objavljen 1975. godine, bude proširen i dopunjen, te pruži teorijske osnove svim zainteresovanim za ovaj medij, pre svega studentima Primenjene grafike, na FPU. Tekst je prvobitno objavljen kao vodeći tekst dvadeset i osmog broja časopisa Kultura, koji je bio posvećen stripu. Ovaj časopis objavljuje tematske brojeve iz oblasti teorije i sociologije kulture i kulturne politike. Izdaje ga Zavod za proučavanje kulturnog razvitka iz Beograda. Ova institucija je, kao i sam Munitić, prepoznala značaj stripa za izučavanje masovnih medija.

 

Jedino što je iz stare verzije teksta izbačeno je znak pitanja koji je tada stajao u naslovu. Tekst je objavljen u vreme kada se strip borio za svoje mesto među ostalim umetničkim medijima. U današnje doba ovaj upitnik više nije potreban, on je sa pravom uklonjen iz naslova teksta, koji je postao udžbenik na umetničkom programu univerzitetskih studija.

 

Munitić je rođen 1943. godine u Zagrebu. Diplomirao Istoriju umetnosti na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Prvi profesionalni tekst objavio je 1962. u Telegramu, studentskom časopisu za umetnost i kulturu. Od tada je objavio na hiljade dužih i kraćih tekstova, kritika, eseja, osvrta i enciklopedijskih jedinica o filmu, animaciji, stripu, dokumentarnom filmu, umetničkoj fantastici, televiziji, glumi i glumcima. Preselio se u Beograd 1972. godine, gde je umro 2009. godine.

 

Sarađivao je sa svim značajnijim časopisima objavljivanim u na području bivše Jugoslavije, kao i sa mnogim inostranim časopisima. Autor je više od 70 knjiga, koje se uglavnom bave filmom. Koautor je brojnih scenarija za igrane i animirane filmove. Radio je kao član žirija i selekcionih komisija na dvadesetak međunarodnih festivala stripa, kratkometražnog i animiranog filma. Svojim radom stekao je status jednog od najcenjenijih i najuticajnijih filmskih kritičara.

 

Bio je jedan od prvih na području stare Jugoslavije koji je isticao značaj stripa, kao autentičnog umetničkog izraza koji ima svoju istoriju, svoju estetiku, svoj društveni, politički i socijalni karakter, umetnosti koja je stvorila niz istinskih remek dela.

 

Od njegovih knjiga najuticajnije su O animaciji (1973), Dežela animiranih čudes (1976), Zagrabački krug crtanog filma (1978 – 1986), Uvod u estetiku kinematografske animacije (1982), Alisa na putu kroz podzemlje i kroz svemir (1986), Sexarion super strip (1988), Čudovišta koja smo voleli 1 (1990), Čudovišta koja smo voleli 2 (1997), Pola veka animiranog filma u Srbiji (1999), Fucking Comics (2006).

 

Kao što je u tekstu navedeno, ova knjiga je deo edicije Signum. Ovaj edicija je započeta na inicijativu Rastka Ćirića 2006. godine, sa ambicijom da pruži teorijske osnove studentima Primenjene grafike na FPU. Knjiga Strip, deveta umetnost je prva knjiga u ovoj ediciji. Posle nje usledile su knjige Škola crtanog filma Borivoja Dovnikovića – Bordoa, Estetika animacije Munitića, Grafički znak i simbol Miloša Ćirića i Heraldika Miloša Ćirića. Poslednje Munitićeve knjige Filmska slika i stvarnost i Zbornik o animaciji, koje su prvobitno pripremane za ovu ediciju, objavio je Fimski centar iz Beograda, par dana nakon Munitićeve smrti, 2009. godine.

 

Najveći povod za pisanje ove knjige i uopšteno rada na ovoj ediciji su talentovani studenti koji su stasali na ovim studijama, koji su dokaz kvaliteta rada na FDU i želje da se kvalitet očuva i unapredi u radu sa novim generacijama studenata. Na ovim studijama su stasali vrlo uspešni autori među kojima se ističu Aleksa Gajić, Dražen Kovačević i Gradimir Smuđa.

 

Autor edicije, Rastko Ćirić, je rođen 1955. godine u Beogradu. Redovni je profesor Ilustracije i Animacije na FPU. Rukovodilac je studijskog programa Digitalna umetnost, na interdisciplinarnim doktorskim studijama, na Univerzitetu umetnosti u Beogradu. Profesor je animacije i rukovodilac je Departmana za animaciju u Filmskoj školi Dunav film, iz Beograda. Aktivno se bavi ilustracijom, stripom i animacijom od 1973. godine.

 

Knjiga Strip, deveta umetnost značajnim delom preispituje pozicije stripa u odnosu na kulturu, društvo i umetnost ali i u odnosu na samog autora knjige – Munitića. U poglavlju Medij i njegovo značenje Munitić uspostavlja odnos između sebe, kao izučavaoca vizuelnih umetnosti i masovnih medija komunikacije, i stripa, kroz isticanje značaja stripa za ispitivane fenomena i evolutivnih zakonitosti masovnih medija, jer je strip kao filter koji skuplja kulturne obrasce kroz posebnu izražajnu tehniku, jezik i komunikacijski kodeks, tematiku, način distribucije. Strip je prikazan kao vrlo slojevit medij, sa brojnim skrivenim tekstovima, uticajima i namerama, koji zaslužuje znatno veću pažnju od trivijalne komercijalne uloge koja mu se pripisuje.

 

Knjiga ukazuje da strip nije mlad medij koji se razvio kao dodatak dnevnoj štampi. Strip je oduvek postojao kroz istoriju, doduše u izmenjenom obliku, kao rezultat napora da se zabeleži sukcesija neke radnje, kauzalitet značajnih događaja. U tom smislu, knjiga prikazuje razvoj stripa od doba faraonskih kampanja preko strip-kaiševa u dnevnoj štampi do savreme forme grafičkih novela.

 

Poglavlje Morfologija i komunikacijski kodeks objašnjava jezik stripa, smeštajući strip na tromeđu slikarstva, književnosti i filma. Munitić primećuje da strip nalik slikarstvu monumentalizuje unikatnu statičnu viziju, nalik knjiženosti prikazuje sled događaja, nalik filmu koristi montažu i režiju. Kroz poređenje sa ovim medijima, naglašavanjem poklapanja i razlika, ukazuje na suštinusku odliku stripa da bude medij za prikazivanje zakočenog oslikovljenog kretanja kroz spajanje samostalnih fiksnih celina (strip-kvadrata) u kontinuiranu, komunikacijski razgovetnu celinu.

 

Kao teoretičaru i estetičaru vizuelnih komunikacija, Munitiću je naročito interesantna magija spajanja strip-kvadrata u celinu koja poseduje vreme i ritam, čime se bavi u poglavlju Oslikovljeno vreme, ritam i motaža. Ovde nije reč o merljivom vremenu, kao kod filma, nego o individualnom osećaju vremena kod svakog pojedinačnog čitaoca. U tom kontekstu pravi poređenje između čitanja stripa i čitanja muzičke partiture. Gledanjem svake pojedinačne note, moguće je relativno objektivno čitanje značenja, kao što je to slučaj i sa gledanjem pojedinačnih strip-kvadrata. Međutim, doživljaj celine, doživljaj trajanja nota, njihovog vremenskog i ritmičkog pulsiranja odigravaju se u sferi intuitivnog kreiranja celine, subjektivne interpretacije vremena, ritma i montaže.

 

O sociološkim i kulturološkim aspektima stripa Munitić piše u poglavlju Dramaturgija, tipologija, mitologija. On u stripovskom narativu zapaža sredstvo za romantizovanje snova i mitova, kao otpor graničnosti stvarnog i svakodnevnog. Reč je upotrebi uspavanih antoropoloških konstanti koje vešti autori uspevaju da ponovo rasplamsaju kroz reciklažu starih mitova.

 

Kroz transformaciju Jasona u Flaša Gordona, Herkula u Tarzana, ikonografski oblici menjaju svoj izgled ali suština epopeje ostaje očuvana. Munitić primećuje da nijedan komercijalno uspešan heroj ne nastaje slučajno, da njegov uspeh zavisi od usklađenosti sa interesima i karakteristikama određene epohe.

 

Posebna pažnja u knjizi posvećena je kostimima i bipersonalnim herojima (Fantom, Betmen, Supermen i drugi), koji nam nude dva identiteta, od kojih je interesantniji onaj identitet koji preuzimaju oblačenjem ekstvagantnog kostima i preuzimanjem neobičnog nadimka.

 

U nastavku knjige je kroz tri poglavlja posvećena maistorima i remek-delima stripa napravljen izbor značajnijih autora i stripova, u formi hronologije koja ukazuje na evoluciju vizuelnog i tematskog repretoara u okviru savremenog stripa, od vremena Žutog derana, krajem 19. veka. Na tom putu, Munitić piše o istinskim remek-delima stripa kao što su Mali Nemo u zemlji snova Vinsora Mekeja, Princ Valiant Harolda Fostera, Tarzan Berna Hogarta, Flaš Gordon Aleksa Rejmonda i drugim. Uz objašnjenje zbog čega su pojedini stripovi vredni spomena i mapiranja njihovog uticaja na savremeni strip, Munitić nudi i opštu kategorizaciju stripova prema narativu na kosmopološke i antropološke, pozivajući se na estetičara Ivana Fohta, koji zapaža da je tridesetih godina 20. veka došlo do pomeranja interesovanja sa istraživanja sveta ka njegovom ovladavanju. Munitić odlično primećuje da je ova promena dovela do promene u vizuelizaciji prostora. Prethodna generacija stripova prikazuje prostore po kojima se kreću junaci stripa, dok se u narednoj generaciji stripa prostor kreće oko junaka koji zauzimaju sada centralno mesto u vizuelnom sklopu strip-kvadrata.

 

U završnom poglavlju Stripovska samosvest, alhemija i oprostoreno vreme Munitić nadopunjuje svoja zapažanja o vremenu, ponovo poredići film i strip. Ovde se specifični tretman vremenske dimenzije stripa ističe kao suštinska odlika ovog medija, što je naročito ilustrativno prikazano na stranici 124, gde se navodi dijalog iz filma Kejt i Leopold (2002):

“Vreme ne možemo videti. Možemo osetiti kako prolazi, ali videti ne možemo. Mutno. To je kao da putujemo supersoničnim vozom, pa svet samo seva pored nas. Zamislite da možemo zaustaviti taj voz, izaći iz njega, pogledati uokolo – i videti vreme onako kakvo uistinu jeste…”

 

Knjiga Strip, deveta umetnost obuhvata ikongrafske odlike, istoriju i estetičke karakteristike medija. Retki su tekstovi koji tako stručno i analitički ali istovremeno jasno i sažeto obrađuju neku temu, u ovom slučaju strip, kao što je to ova studija Ranka Munitića. Dokaz kvaliteta je svakako period od trideset i jedne godine od inicijalne forme teksta do finalne forme knjige, koji je protekao u intezivnom teoretskom i praktičnom radu vezanom za strip, ali i srodne medije, film i animaciju.